Bán cả đời rồi, vì sao người buôn lâu năm lại rời cuộc chơi sớm nhất?

Câu chuyện này là thật.
Tôi xin kể lại từ một cuộc trò chuyện diễn ra vài ngày trước Tết, trong một con hẻm nhỏ ở TP.HCM. Nhân vật được giấu tên, địa điểm không nêu cụ thể, vì điều tôi muốn nói không phải là một cửa hàng – mà là một lát cắt đang lặp lại ở rất nhiều nơi.

Tôi gặp chú không phải lúc chú đang bán hàng, mà là lúc chú dọn nốt những kệ cuối cùng để trả mặt bằng.

1. Một cửa hàng không giàu, nhưng đã nuôi sống cả đời người

Cửa hàng thiết bị điện của chú nằm sâu trong hẻm. Không bảng hiệu lớn, không trưng bày bắt mắt. Chỉ có ổ cắm, dây điện, bóng đèn, aptomat – những thứ rất đời, rất chậm, nhưng hai mươi mấy năm nay chưa bao giờ ế hẳn.

Khách của chú là thợ điện quen, chủ trọ quanh vùng, người sửa nhà lặt vặt. Không giàu, nhưng đủ sống. Đủ để nuôi con, trả tiền nhà, lo những khoản rất bình thường của một gia đình buôn bán nhỏ.

Nếu nhìn bề ngoài, không có lý do gì để chú phải đóng cửa lúc này.

2. “Sao chú không cố thêm tới Tết?”

Tôi hỏi câu đó rất tự nhiên. Chú cười. Không phải cười gượng, mà là nụ cười của người đã nghĩ rất kỹ.

“Cố nữa để làm gì cháu? Bán thì vẫn bán được, nhưng bán xong là lo đủ thứ.”

Tiền thuê tăng, điện nước tăng, sức mua giảm – chú nói mấy câu đó rất nhanh, như đã quen. Những thứ này, chú bảo, chú chịu được. Buôn mấy chục năm rồi, đâu có lạ.

Thứ khiến chú mất ngủ lại là chuyện khác.

3. Nỗi sợ không nằm ở tiền, mà ở “làm sai lúc nào không hay”

Chú nói thẳng:

“Không phải chú sợ đóng thuế. Chú sợ làm sai mà không biết mình sai chỗ nào.”

Cả đời chú buôn bán theo cách rất phổ biến:

Nhập hàng từ mối quen . Có hóa đơn thì có, không thì thôi . Lời lỗ tính trong đầu . Sổ sách là trí nhớ

Giờ bảo kê khai, chứng minh chi phí, đối chiếu hóa đơn, chú không biết bắt đầu từ đâu. Không phải vì chú không muốn làm đúng, mà vì chú không được học để làm đúng theo cách mới.

Có ngày bán được vài triệu. Nhưng cộng lại:

Tiền thuê . Tiền điện .Tiền hàng tăng .Tiền công phụ

Cuối ngày chẳng còn bao nhiêu.

“Bán càng nhiều, đầu càng nặng. Không bán thì chết, bán mà sai thì cũng chết.”

4. Người buôn lâu năm hiểu rủi ro hơn bất kỳ ai

Người mới buôn thường liều vì chưa biết sợ.
Người buôn lâu năm thì khác – họ biết rất rõ sai một chỗ nhỏ có thể trả giá rất lớn.

Chú không dám: Nhập thêm hàng . Mở rộng .Nghĩ xa

Không phải vì thiếu tham vọng, mà vì rủi ro đã vượt quá sức chịu đựng cá nhân.

Và khi luật chơi thay đổi nhanh hơn khả năng thích nghi, kinh nghiệm – thứ từng là lợi thế – lại trở thành gánh nặng.

5. Trả mặt bằng: không mặc cả, không than vãn

Ngày nói chuyện với chủ nhà, chú chỉ nói một câu:

“Cho chú xin trả sớm. Chú mệt rồi.”

Không mặc cả. Không níu kéo. Chủ nhà im lặng, vì trong con hẻm đó, không chỉ mình chú đang dọn đi.

Giờ chú xin làm bảo trì điện cho một công ty. Lương không cao, nhưng ổn định.

“Đi làm thuê, sáng đi chiều về. Không lo sổ sách, không lo kê khai, không lo sai.”

Nghe chú nói, tôi không biết nên buồn hay nên mừng.

6. “Thanh lọc thị trường” – một cụm từ rất gọn, nhưng rất đau

Người ta hay nói: thị trường đang thanh lọc.
Nhưng thực tế đang diễn ra là:

Không phải người làm ăn dở rời đi trước
Không phải người gian lận biến mất đầu tiên

Mà là những người buôn bán lâu năm, nhiều kinh nghiệm nhất – tự rút lui. Không ồn ào. Không kêu cứu. Chỉ lặng lẽ đóng cửa trước Tết.

7. Câu hỏi còn lại cho những người sắp bước vào cuộc chơi

Tôi không viết câu chuyện này để trách ai. Chỉ muốn hỏi một câu rất đời:

Nếu ngay cả người buôn hơn 20 năm còn phải rời cuộc chơi vì không kịp thích nghi,
thì những người mới bắt đầu – sẽ đi bằng cách nào?

Gan lì có đủ không? Hay buôn bán bây giờ cần nhiều hơn thế – hệ thống, kiến thức, và khả năng chịu rủi ro dài hơi?

Lời cuối

Câu chuyện này không đại diện cho tất cả, nhưng nó đại diện cho một xu hướng đang âm thầm diễn ra.
Và cái buồn nhất của giai đoạn này không phải là phá sản, mà là: