Thầy cúng ở Tây Bắc và thế giới tâm linh của người vùng cao

Tây Bắc không chỉ được nhắc đến bởi núi non trùng điệp, sương mù bảng lảng hay những bản làng nép mình bên sườn núi mà còn bởi một thế giới tâm linh rất riêng, rất sâu, tồn tại song song với đời sống thường nhật của đồng bào nơi đây. Trong thế giới ấy, thầy cúng giữ một vị trí đặc biệt, vừa là người kết nối con người với thần linh, tổ tiên, vừa là chỗ dựa tinh thần cho cả cộng đồng.

Ở nhiều bản làng vùng cao, thầy cúng không phải là một nghề để lựa chọn, mà là một “mệnh”. Người ta tin rằng chỉ những ai được thần linh chọn, được tổ tiên trao duyên âm mới có thể làm thầy cúng. Có người đang sống đời bình thường thì đổ bệnh liên miên, mơ thấy những giấc mơ lặp lại, thấy người lạ gọi tên trong mộng, cho đến khi được một thầy cúng cao niên chỉ ra rằng họ có căn, có số phải theo nghiệp tâm linh thì bệnh mới dần thuyên giảm.

Thầy cúng là ai trong đời sống người tây bắc

Trong quan niệm của người Mông, người Thái, người Dao, người Tày hay Hà Nhì, thầy cúng không đơn thuần là người làm lễ. Họ là người hiểu luật trời, luật đất, luật bản mường. Họ nhớ được tên các vị thần núi, thần sông, thần rừng, nhớ ngày kiêng kỵ của từng dòng họ, từng gia đình. Khi bản làng có người ốm đau không rõ nguyên do, gia đình làm ăn liên tiếp gặp trắc trở, mùa màng thất bát hay trong nhà xảy ra những việc lạ, người ta nghĩ đến thầy cúng đầu tiên.

Thầy cúng không phán xét đúng sai theo lý lẽ đời thường mà nhìn mọi việc dưới góc nhìn của âm – dương, của sự hài hòa giữa con người và thế giới vô hình. Có những bệnh theo y học không tìm ra nguyên nhân nhưng với thầy cúng lại là do vía yếu, hồn vía bị lạc rừng, bị ma rừng giữ lại. Khi đó, nghi lễ gọi hồn, gọi vía được tiến hành trong sự thành kính tuyệt đối.

Những nghi lễ cúng phổ biến ở vùng cao

Mỗi dân tộc ở Tây Bắc có hệ thống nghi lễ khác nhau nhưng đều xoay quanh ba yếu tố chính là con người, tổ tiên và thần linh tự nhiên. Một trong những nghi lễ quan trọng nhất là lễ gọi vía cho người ốm, đặc biệt là trẻ nhỏ và phụ nữ sau sinh. Người ta tin rằng vía của họ yếu, dễ bị ma xấu quấy nhiễu nên cần thầy cúng đứng ra gọi vía về, buộc vía lại với thân xác.

Lễ cúng giải hạn cũng rất phổ biến, thường diễn ra khi gia đình gặp chuỗi xui xẻo kéo dài. Thầy cúng sẽ xem ngày, xem hướng, chọn lễ vật phù hợp rồi làm lễ xin thần linh hóa giải vận hạn, cắt đứt những điều không may bám theo gia chủ. Nhiều người vùng xuôi khi nghe kể thường cho rằng đây là mê tín nhưng với người Tây Bắc, đó là cách họ tìm lại sự cân bằng trong tâm hồn.

Ngoài ra còn có lễ cúng rừng, cúng bản, cúng thần núi được tổ chức theo chu kỳ năm. Đây không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn mang ý nghĩa bảo vệ rừng, nhắc nhở con người sống hòa hợp với thiên nhiên. Trong những ngày này, cả bản kiêng vào rừng, không săn bắn, không chặt cây như một lời hứa với thần linh và với chính mình.

Hành trình trở thành thầy cúng không hề dễ dàng

Không phải ai có căn cũng trở thành thầy cúng ngay. Người được chọn phải trải qua thời gian dài học lễ, học tiếng cổ, học cách đọc sách cúng và ghi nhớ hàng trăm bài khấn khác nhau. Nhiều thầy cúng kể rằng họ từng muốn bỏ cuộc vì quá vất vả, vì phải kiêng kỵ nhiều thứ, không được sống như người bình thường.

Có thầy cúng cả đời không lấy vợ, có người phải chấp nhận cuộc sống đơn độc để giữ căn. Có người khi đã nhận căn rồi thì không thể quay đầu, nếu bỏ nghề sẽ ốm đau triền miên. Bởi vậy, người dân vùng cao rất kính trọng thầy cúng, coi họ là người gánh phần nặng của thế giới vô hình để bản làng được yên ổn.

Ranh giới giữa tâm linh và mê tín

Ngày nay, khi cuộc sống hiện đại len lỏi vào từng bản làng, vai trò của thầy cúng cũng dần thay đổi. Có những người lợi dụng niềm tin tâm linh để trục lợi, phán những lời gây hoang mang, yêu cầu lễ lớn tốn kém. Điều này khiến nhiều người bên ngoài nhìn vào và đánh đồng toàn bộ thầy cúng Tây Bắc với mê tín dị đoan.

Tuy nhiên, với những thầy cúng chân chính, tâm linh không phải là công cụ kiếm tiền mà là trách nhiệm. Họ thường chỉ nhận lễ tượng trưng, có khi là con gà, bát rượu, nắm gạo, bởi điều quan trọng nhất vẫn là lòng thành. Người Tây Bắc tin rằng thần linh không cần mâm cao cỗ đầy mà cần sự kính trọng và sống đúng đạo lý.

Thầy cúng trong đời sống hôm nay

Dù xã hội thay đổi, nhiều người trẻ đi học, đi làm xa nhưng mỗi khi có việc hệ trọng như dựng nhà, cưới hỏi, ma chay, người ta vẫn tìm về thầy cúng. Đó không chỉ là niềm tin mà còn là sợi dây nối họ với cội nguồn, với bản sắc dân tộc của mình.

Thầy cúng ở Tây Bắc vì thế không chỉ là nhân vật tâm linh mà còn là người giữ ký ức cộng đồng. Trong từng lời khấn, từng nghi lễ là cả một kho tàng văn hóa truyền miệng được truyền từ đời này sang đời khác. Khi một thầy cúng già mất đi mà không kịp truyền lại, cả bản làng như mất đi một phần hồn.

Chiêm nghiệm về thế giới tâm linh vùng cao

Chuyện thầy cúng ở Tây Bắc không nên nhìn bằng con mắt phán xét vội vàng. Đó là kết quả của hàng trăm năm con người sống giữa thiên nhiên khắc nghiệt, cần một điểm tựa tinh thần để tồn tại và gắn kết cộng đồng. Dù tin hay không, không thể phủ nhận rằng tâm linh đã và đang giữ cho bản làng vùng cao một trật tự riêng, một sự cân bằng mong manh nhưng bền bỉ.

Giữa nhịp sống hiện đại, câu chuyện về thầy cúng Tây Bắc nhắc chúng ta nhớ rằng có những giá trị không thể đo bằng khoa học hay tiền bạc. Đó là niềm tin, là sự kính sợ thiên nhiên và là cách con người đối thoại với những điều vô hình bằng sự thành tâm.